Ҳастӣ 4 – Ҳобил ва Қобил

Дар Ҳастӣ 4 мо дар бораи ду писари Одаму Ҳавво, Қобил ва Ҳобил мехонем. Ҳар ду ба Худо қурбонӣ оварданд, вале Худо қурбонии Ҳобилро пазируфт, аммо қурбонии Қобилро не. Ба ҷойи тавба кардан, Қобил ба ҳасад дода шуд ва бародараш Ҳобилро кушт (Ҳастӣ 4:1–8).

Худо Қобилро барои гуноҳаш ҷавобгар кард, вале ҳамзамон ба ӯ нишонае дод, то дигарон ӯро накушанд (Ҳастӣ 4:9–16). Баъдтар насли Қобил шаҳрҳо сохт ва касбу ҳунарҳо рушд карданд, аммо гуноҳ низ бештар паҳн шуд (Ҳастӣ 4:17–24). Дар охири боб, Одаму Ҳавво соҳиби писари дигаре бо номи Шет шуданд. Аз насли Шет мардум боз ба ибодати Худованд рӯй оварданд ва номи Ӯро мехонданд (Ҳастӣ 4:25–26).

Ҳастӣ 4:1–7 — Қобил ва Ҳобил

1 Ва Одам бо зани худ Ҳавво хобид; ва ӯ ҳомила шуда, Қобилро зоид, ва гуфт: «Мардеро аз Худованд пайдо кардам». 2 Ва боз бародари ӯ Ҳобилро зоид. Ва Ҳобил рамабон буд; ва Қобил зироаткор буд. 3 Баъд аз мурури айём, Қобил аз маҳсули замин ҳадияе барои Худованд овард.

4 Ва Ҳобил низ аз нахустзодагони рамаи худ ва аз дунбаи онҳо ҳадияе овард. Ва Худованд Ҳобил ва ҳадияи ӯро манзур дошт; 5 Аммо Қобил ва ҳадияи ӯро манзур надошт. Ва Қобил хеле ба хашм омад, ва рӯяш турш шуд.

6 Ва Худованд ба Қобил гуфт: «Чаро ба хашм омадӣ? Ва чаро рӯят турш шуд? 7 Агар некӣ мекардӣ, оё мақбул намешудӣ? Ва чун некӣ накардӣ, гуноҳ дар сари остона аст, ва иштиёқманди туст, вале ту бар вай ҳукмфармо шав». (4:1-7, KM99)

Ҳавво ду писар таваллуд кард: Қобил ва Ҳобил. Қобил заминро кишт мекард, аммо Ҳобил чӯпон буд ва гӯсфандонро нигоҳубин мекард. Пас аз он ки Одам ва Ҳавво гуноҳ карданд, Худо барои пӯшонидани урёнии онҳо қурбонӣ дод. Аз ин рӯ, эҳтимол ин ду бародар медонистанд, ки инсон бояд бо ибодат ва қурбонӣ назди Худо ояд.

Ин порча ба мо нишон медиҳад, ки инсон бояд назди Худо бо дили фурӯтан ва самимӣ ояд. Дар назари аввал мумкин аст фикр кунем, ки фарқи асосӣ байни қурбонии Қобил ва Ҳобил дар навъи қурбонӣ буд: яке аз ҳосили замин ва дигаре аз рамаи худ овард. Аммо вақте матнро бодиққат мехонем, мебинем, ки масъалаи асосӣ дили Қобил буд.

Дар Ҳастӣ 4:4–5 мебинем, ки Худо на танҳо ба қурбонӣ, балки ба шахсе, ки онро меорад, низ назар мекунад. Қобил хашмгин шуд ва рӯҳафтода гашт. Худо бо ӯ сухан гуфт ва диққатро ба худи Қобил равона кард, на танҳо ба қурбониаш. Мушкил дар дили ӯ буд. Ӯ иҷозат медод, ки гуноҳ ба фикрҳои ӯ роҳ ёбад ва бар ӯ ҳукмронӣ кунад.

Қобил шояд фикр мекард, ки ҳақ дорад нороҳат шавад. Ӯ ҳам чизе барои Худо оварда буд. Аммо рашк ва худсафедкунӣ дили ӯро идора мекарданд. Матн нишон медиҳад, ки Ҳобил «нахустзодаҳои рамаи худ ва беҳтарини онҳоро» овард (Ҳастӣ 4:4). Аммо дар бораи Қобил танҳо гуфта мешавад, ки ӯ «қурбонӣ овард». Шунавандагони замони қадим ин фарқиятро дарҳол мефаҳмиданд. Баъдтар дар Шариати Мусо ҳам қурбонии ғалла ва ҳам қурбонии ҳайвон қабул мешуд, аммо ҳамеша беҳтарин чиз бояд барои Худо оварда мешуд.

Дар фарҳанги тоҷикӣ ҳам мегӯянд, ки меҳмони азизро бо беҳтарин чиз пешвоз мегиранд. Вақте меҳмони муҳтарам ба хона меояд, кас чизҳои кӯҳна ё боқимондаро пеш намегузорад, балки беҳтарин дастархонро омода мекунад. Ба ҳамин монанд, Худо низ ба муносибати дили мо назар мекунад. Савол танҳо ин нест, ки чӣ медиҳем, балки ин ҳам ҳаст, ки чӣ гуна медиҳем.

Хашми Қобил ҳолати ҳақиқии дилашро ошкор кард. Рӯи афсурдаи ӯ нишон медод, ки худро ҳақ меҳисобад ва бо фурӯтанӣ назди Худо наомадааст. Ӯ метавонист тавба кунад ва бигӯяд: «Худовандо, ба ман нишон деҳ, ки чӣ гуна инро дуруст кунам». Аммо ҷавоби ӯ хашм ва ранҷиш буд.

Яке аз чизҳои аҷиби ин порча он аст, ки Худо ҳанӯз бо инсон сухан мегӯяд. Ӯ он қадар дур нест, ки ба Ӯ наздик шудан ғайриимкон бошад. Худо муқаддас аст ва мехоҳад мо низ бо дили пок назди Ӯ биёем. Аммо ҳатто вақте ки Қобил дар гуноҳи худ меистод, Худо ба ӯ наздик шуд ва роҳи оштӣ шуданро нишон дод. Худо гуноҳи моро фош мекунад, аммо ҳамзамон роҳи наҷотро низ нишон медиҳад.

Ин порча аҳамияти дили самимӣ ва фурӯтанро дар ибодат нишон медиҳад. Ибодат аз дил сар мешавад ва дар дил ба камол мерасад. Қурбонии ҳайвон барои Одам ва Ҳавво ва баъд барои Ҳобил инчунин ба қурбонии ояндаи Масеҳ ишора мекунад. Аммо диққати асосии ин матн ба ҳолати дил аст.

Дар Аҳди Ҷадид мехонем: «Бо имон Ҳобил ба Худо қурбонии беҳтар аз Қобил пешкаш кард…» (Ибриён 11:4, КМ99). Ин оят нишон медиҳад, ки фарқи қурбониҳо аҳамият дошт, аммо имон ва муносибати дил низ нақши асосӣ мебозид.

Худовандо, дили маро комилан аз они Худ гардон. Ба ман фурӯтанӣ деҳ, то назди Ту бо талабкорӣ ё ҳисси ҳақдорӣ наоям. Маро аз хашм, рашк ва доварӣ кардани дигарон нигоҳ дор. Диламро барои таълимоти Ту кушода гардон. Бигзор ҳар рӯз бо дили фурӯтан ва самимӣ назди Ту биёям. Омин.

Ҳастӣ 4:8–16 — Қобил Ҳобилро мекушад

8 Ва Қобил бо бародари худ Ҳобил сухан гуфт. Ва ҳангоме ки онҳо дар саҳро буданд, Қобил бар бародари худ Ҳобил қиём кард, ва ӯро кушт.

9 Ва Худованд ба Қобил гуфт: «Бародарат Ҳобил куҷост?» Гуфт: «Намедонам; магар ман посбони бародарам ҳастам?» 10 Ва гуфт: «Чӣ кор аст, ки кардӣ? Хуни бародарат аз замин сӯи Ман фарьёд мезанад. 11 Ва акнун ту малъун ҳастӣ аз замине ки даҳони худро кушодааст, то ки хуни бародари туро аз дастат фурӯ барад. 12 Ҳар гоҳ заминро кор кунӣ, он дигар қуввати худро ба ту надиҳад; ту сарсону овора дар ҷаҳон хоҳӣ буд».

13 Ва Қобил ба Худованд гуфт: «Ҷазои гуноҳам бузургтар аст аз он ки бардошта тавонам. 14 Инак, маро имрӯз аз рӯи замин бадар рондӣ, аз рӯи Ту низ пинҳон хоҳам шуд, ва сарсону овора дар ҷаҳон хоҳам шуд, ва ҳар кӣ маро дарьёбад, маро хоҳад кушт».

15 Худованд ба вай гуфт: «Пас ҳар кӣ Қобилро бикушад, ҳафтчандон аз вай интиқом гирифта шавад». Ва Худованд бар Қобил аломате гузошт, то ҳар кӣ ӯро дарьёбад, ӯро накушад. 16 Ва Қобил аз пеши Худованд баромада рафт; ва дар замини Нӯд, ба тарафи шарқии Адан маскан гирифт. (Ҳастӣ 4:8-16 KM99)

Ин қисми Китоби Муқаддас ба мо нишон медиҳад, ки вақте кина, ҳасад ва ғазабро дар дил нигоҳ медорем, гуноҳ чӣ гуна меафзояд ва оқибатҳои вазнин меорад. Қобил бародари худ Ҳобилро кушт. Баъд Худованд назди ӯ омада, аз ӯ пурсид. Хуни Ҳобил аз замин нидо мекард, зеро беадолатӣ бе ҷавоб намемонад ва Худо довари одил аст.

Вақте Худо Қобилро рӯ ба рӯ кард, ӯ дурӯғ гуфт: «Намедонам». Ӯ медонист, ки чӣ кардааст, аммо намехост ҷавобгар бошад. Сипас гуфт: «Оё ман посбони бародари худ ҳастам?» Қобил фикр мекард, ки ҷавоб «не» хоҳад буд, аммо ҳақиқат баръакс аст. Мо барои якдигар масъулем. Мисли он ки ангуштони даст якҷоя кор мекунанд, одамон низ барои танҳо зиндагӣ кардан офарида нашудаанд. Худо моро дар ҷомеа ва оилаҳо ҷой додааст, то ба якдигар ғамхорӣ кунем.

Азбаски Қобил бародарашро кушт ва ҷасади ӯро дар замин пинҳон кард, замине, ки пештар барои ӯ ҳосил медод, дигар баракат намеовард. Ӯ аз ҷомеа дур шуд, аз муҳофизати оила маҳрум гардид ва дар тарси доимӣ зиндагӣ мекард. Гуноҳ ҳамеша оқибати худро дорад. Дар ин ҷо хуни Ҳобил нидо мекунад ва овози Худо низ шунида мешавад. Адолат ҳатман иҷро мешавад.

Ҳамаи мо гуноҳкорем ва аз ҷалоли Худо камӣ дорем. На танҳо амалҳои мо, балки фикрҳо ва суханони мо низ назди Худо маълуманд. Ҳеҷ кас наметавонад аз оқибатҳои гуноҳ гурезад. Раҳоӣ танҳо дар раҳмат ва бахшоиши Худост. Чӣ тавре шоир мегӯяд:

Ҳар кӣ тухми хор бикорад ба роҳ,
Интизор дорад накунад гули дилхоҳ.

Ҳар чӣ бикорем, ҳамонро дарав мекунем.

Қобил аввалин инсоне шуд, ки бевосита лаънат гирифт. Пештар замин лаънат шуда буд, аммо акнун худи ӯ зери доварии Худо қарор гирифт. Бо вуҷуди меҳнату заҳмат, кори дастонаш баракат намеёфт. Ӯ гуфт, ки ҷазояш аз тоқати ӯ берун аст, вале ҳанӯз гуноҳи худро эътироф накард ва барои оштӣ бо Худо талош нанамуд. Аз ин рӯ, саргардон ва бадарға гардид.

Мо мебинем, ки дар ҳузури Худо оромӣ, сулҳ ва баракат ҳаст. Аммо касе, ки бар зидди Худо меистад, оромиро аз даст медиҳад. Оҳиста-оҳиста ӯ худро бегона ҳис мекунад, ҳатто дар байни одамони худ. Одам дар оғоз танҳо буд, вақте ки ҳайвонотро ном мегузошт, вале танҳоии ӯ аз ҷониби Худо ҳал шуд. Қобил бошад, дар натиҷаи гуноҳи худ танҳо монд. Ӯ барои ҳолати худ дигаронро гунаҳкор карда наметавонист.

Қобил аз ҳузури Худованд дур шуд. Худо инсонро маҷбур намекунад, ки ба Ӯ наздик шавад. Дар зиндагии Қобил мебинем, ки интихоби нодуруст қадам ба қадам ӯро аз Худо дуртар бурд. Дили ӯ фурӯтан набуд. Ӯ бештар аз ҷазои худ ғам мехӯрд, на аз гуноҳи кардааш. Масъала ин набуд, ки оё Худо метавонист ӯро бубахшад ё не; масъала дар он буд, ки оё Қобил омода буд сар ва дили худро назди Худо хам кунад ё не. Агар ӯ тавба мекард, метавонист раҳмат ва файзи Худоро таҷриба намояд.

Худовандо, дили худро назди Ту хам мекунам. Ба ман ёрӣ деҳ, ки гуноҳҳои худро пинҳон накунам, балки онҳоро эътироф намоям. Ту нисбати шахси фурӯтан пур аз раҳмат ҳастӣ. Сахтдилии дили маро бишкан. Ба ман нишон деҳ, ки дар кадом ҷиҳатҳо ба Қобил монанд ҳастам. Бисёр вақт шикоят мекунам, гуноҳи худро инкор менамоям ва кӯшиш мекунам корҳои нодурусти худро пинҳон созам. Ман сазовори раҳмати Ту нестам, аммо аз Ту хоҳиш мекунам, ки диламро нарм гардонӣ. Намехоҳам аз ҳузури Ту саргардон шавам. Маро ба некиву баракати Худ биёр. Омин.

Ҳастӣ 4:17–26 – Насли Қобил ва фахри Ломек

Аз насли Қобил баъзе одамон шаҳрҳо сохтанд ва асоси аввалин ҷамъиятҳоро гузоштанд. Чунин ба назар мерасад, ки Қобил мехост аз ҳукме, ки Худо бар ӯ дода буд, гурезад. Худо гуфта буд, ки ӯ саргардон мешавад, аммо ӯ ё фарзандонаш ба ҷойи саргардонӣ хонаҳо ва шаҳрҳо сохтанд. Эҳтимол ин шаҳрҳо маҳалҳои девордор ва муҳофизатшаванда буданд.

Дар байни насли Қобил шахсе бо номи Ломак пайдо мешавад. Ӯ бо такаббур ва худхоҳӣ роҳи Худоро рад кард. Аввалан, ӯ ду зан гирифт. Ин бар зидди нақшаи Худо барои оила буд. Худо аз ибтидо мехост, ки як мард ва як зан як тан гарданд. Аммо Ломак ин амри Худоро нодида гирифт.

Номҳои занони ӯ низ диққатҷалбкунандаанд. Баъзе шарҳдиҳандагони Китоби Муқаддас мегӯянд, ки ин номҳо ба зебоӣ ва ҷозибаи зоҳирӣ ишора мекунанд. Яъне диққати Ломак бештар ба хоҳишҳои худ равона шуда буд, на ба иродаи Худо.

Баъдтар мебинем, ки Ломак низ мисли Қобил куштор мекунад. Аммо фарқ дар он аст, ки Қобил пас аз гуноҳаш тарсид, вале Ломак аз кори худ ифтихор мекунад. Ӯ ба занонаш ба таври сурудвор мегӯяд, ки як ҷавонро барои захме, ки ба ӯ расонда буд, куштааст. Сипас фахр мекунад, ки агар барои Қобил ҳафт баробар интиқом гирифта шавад, барои ӯ бошад ҳафтоду ҳафт баробар.

Ломак занонашро маҷбур мекунад, ки ба суханонаш гӯш диҳанд. Ба ҷойи он ки оилаи худро ба роҳи некӣ барад, онҳоро шунавандаи фахр ва гуноҳи худ мегардонад. Ӯ қудрат ва ҳукмронии худро бар онҳо нишон медиҳад.

Дар фарҳанги тоҷикӣ мегӯянд: «Дарахти пурмева сархам аст». Одами хирадманд ва некӯкор худро боло намегирад. Аммо Ломак баръакс буд; ҳар қадар гуноҳаш зиёд мешуд, ҳамон қадар фахраш низ зиёд мегардид.

Баъзеҳо мепурсанд: Қобил ва дигар фарзандони Одам бо кӣ издивоҷ карданд? Аксари шарҳдиҳандагони Китоби Муқаддас бовар доранд, ки онҳо бо хоҳарон ё хешовандони наздики худ издивоҷ намуданд. Дар он замон инсоният нав оғоз ёфта буд ва роҳи дигар вуҷуд надошт. Баъдтар, вақте одамон зиёд шуданд, чунин издивоҷҳо дар Шариати Мусо манъ карда шуданд (нигаред ба Ибодат 18:9).

Аммо қисса бо торикӣ анҷом намеёбад. Дар охири ин порча нури умед пайдо мешавад. Худо ба Одаму Ҳавво писари дигаре медиҳад, ки номаш Шет аст. Ҳавво эътироф мекунад, ки ин фарзанд атои Худост ва ба ҷойи Ҳобил дода шудааст. Аз насли Шет одамоне баромаданд, ки номи Худовандро мехонданд ва ба Ӯ такя мекарданд.

Имони онҳо одӣ буд: ба Худо рӯ овардан, бо Ӯ роҳ рафтан ва номи Ӯро хондан. Баъзан одамон динро хеле мураккаб мекунанд, аммо аз аввал Худо мардумеро мехост, ки аз таҳти дил ба Ӯ таваккал кунанд ва Ӯро ҷӯянд.

Эй Худованд, ман намехоҳам ба худ ва корҳои худ фахр кунам. Ба ман ёрӣ деҳ, ки фахри ман танҳо дар Ту бошад. Ту дили маро медонӣ. Ман ба Ту таваккал мекунам, Туро интизор мешавам ва мехоҳам ҳар рӯз бо Ту роҳ равам. Ғурур ва худписандиро аз дилам дур кун, то ки номи Туро бихонам ва Ту маро дар роҳи рост ҳидоят намоӣ. Омин.